Otvorena nauka je pokret koji ima za cilj promovisanje i ostvarivanje slobodnog pristupa naučnom znanju, podacima i rezultatima naučnih istraživanja, prvenstveno onih koji se finansiraju budžetskim sredstvima.
Pokret za otvoreni pristup nastao je kao reakcija na apsurdnu situaciju da do rezultata istraživanja, koja su sprovedena budžetskim sredstvima, ne mogu bez velikih troškova da dođu ni poreski obveznici, a ni sami autori, jer su autorska prava morali prilikom objavljivanja da prenesu na izdavače, koji su najčešće visokoprofitne multinacionalne korporacije.
OTVORENI PODACI + OTOVRENO RECENZIRANJE * OTVORENA METODOLOGIJA + OTVORENI KOD
Dokumenti usvojeni od strane Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije jula 2018. god.
Dokumenti usvojeni od strane Univerziteta marta 2019. godine
Ovom platformom predstavljene su koristi od otvorene nauke za istraživače i za Univerzitet u Beogradu, pojašnjeno je šta praktično znači primena načela otvorene nauke za istraživače i ukazano je na to koje su konkretne obaveze istraživača i kakve prakse se preporučuju. Takođe, navedeno je kakvi koraci su već učinjeni na Univerzitetu u Beogradu ka afirmaciji načela otvorene nauke i koji su dalji zadaci u suočavanju s teškoćama i preprekama na putu punog usvajanja kulture otvorene nauke.
Otvoreni pristup ne znači objavljivanje bez kontrole kvaliteta (recenzije).
postavljanje recenzirane verzije dela u digitalni repozitorijum sa slobodnim pristupom, uz dozvolu izdavača kojem je autor pre objavljivanja preneo prava;
objavljivanje u svima besplatno dostupnim elektronskim časopisima ili knjigama, a troškove pripreme za objavljivanje snose autori ili ustanove.
model naučnog izdavaštva koji ne naplaćuje ni pretplatu ni naknadu od autora. Troškovi publikovanja su pokriveni drugim sredstvima (donacije, subvencije, grantovi).
Budimpeštansku inicijativu, kao jedan od ozbiljnijih početnih koraka prema definisanju standarda primene režima otvorenog pristupa, sledila je Berlinska deklaracija o otvorenom pristupu naučnom znanju iz 2003. godine, koja odlučno promoviše internet kao instrument globalnog širenja znanja. Potpisnici Berlinske deklaracije su vodeći svetski univerziteti, naučne ustanove i fondacije.
Univerzitet u Beogradu podržava načelo otvorenog pristupa, opisano u Berlinskoj deklaraciji, čime se pridružuje velikom broju univerziteta i naučnih ustanova u svetu koje podržavaju težnju da se rezultati naučnoistraživačkog rada učine besplatno dostupnim čitavoj naučnoj zajednici.
Na osnovu odluke Senata Univerziteta u Beogradu, rektor je 11. novembra 2011. godine potpisao Berlinsku deklaraciju, čime je naš univerzitet zvanično pristupio Berlinskom procesu. U skladu sa ovom odlukom, Univerzitet u Beogradu uspostavio je svoj Digitalni repozitorijum sa otvorenim pristupom u Univerzitetskoj biblioteci „Svetozar Marković“ i preporučio svojim nastavnicima, istraživačima, saradnicima i studentima da kada god je to moguće objavljuju svoje radove u časopisima sa otvorenim pristupom ili u časopisima koji omogućavaju zadržavanje prava da digitalnu kopiju rada posle procesa recenziranja postave u ovaj arhiv ili slične institucionalne arhive. Linkovanje materijala u repozitorijumu i materijala na univerzitetskoj ili fakultetskim web-stranicama je poželjna i preporučljiva praksa.
Otvoreni pristup povećava vidljivost rezultata istraživanja, utiče na njihovu veću citiranost, pa stoga i na naučnu reputaciju autora i ustanova. Godišnje se publikuju stotine hiljada članaka u otvorenom pristupu, bilo u OA ili u hibridnim časopisima. Istraživanja pokazuju da publikacije u otvorenom pristupu imaju značajno više citiranja u odnosu na prosek. Većina izdavača dozvoljava da se preprint posle recenziranja postavi u neki digitalni repozitorijum.
SHERPA/RoMEO
servis koji prikazuje politike autorskih prava i otvorenog publikovanja za naučne časopise
Google scholar
Prikaz radova objavljenih u otvorenom pristupu
Centralni katalog digitalnih izvora na internetu
sadrži linkove ogromnog broja radova – knjiga, članaka, audio i video zapisa, teza, tabela, podataka, itd.
Serbia.RDM tim Univerziteta u Beogradu je kreirao portal u želji da istraživačima i bibliotekarima pomogne u usvajanju znanja neophodnih za efikasno upravljanje istraživačkim podacima. Na portalu se mogu pronaći sve relevantne informacije o otvorenim podacima i detaljan vodič za izradu Plana upravljanja istraživačkim podacima.
Jedan od osnovnih principa otvorene nauke je razmena primarnih istraživačkih podataka s drugim istraživačima. Razmena istraživačkih podataka predstavlja efikasnu i odgovornu upotrebu javnog novca koji se ulaže u istraživanja i omogućuje istraživačima adekvatnu razmenu aktuelnih naučnih informacija. Moguće dobiti od deljenja primarnih istraživačkih podataka podataka su omogućavanje odgovora na nova istraživačka pitanja na osnovu postojećih podataka, promovisanje saradnje između različitih istraživačkih timova i različitih naučnih disciplina, razmena znanja o najboljim metodama za prikupljanje podataka i pratećim analizama, obezbeđivanje adekvatnog tretmana prikupljenih podataka, uz njihovo jasno specifikovanje i opisivanje, nezavisna provera dobijenih rezultata istraživanja i razvoj i testiranje novih istraživačkih metoda.
Primarni istraživački podaci dele se s drugim istraživačima najčešće iz dva razloga: a) Provera i verifikacija analize podataka (provera replikabilnosti rezultata istraživanja) b) Upotreba podataka u novim istraživanjima.
Adekvatna priprema istraživačkih podataka za ponovnu upotrebu pretpostavlja da su podaci pristupačni, dostupni, interoperabilni i višekratni. Ovi zahtevi su poznati kao FAIR principi za tretman istraživačkih podataka.